ՈՒժեղ պետության գլխավոր նպատակը մարդու արժանապատվության, ազատության և իրավունքների պաշտպանությունն է

Եվրոպական քաղաքակրթության զարգացման պատմությունը կարելի է պատկերացնել որպես երկար ճանապարհ, որի ընթացքում հասարակությունը աստիճանաբար անցել է մի համակարգից, որտեղ մարդու իրավունքներն ու ազատությունները մեծապես կախված էին նրա ծնունդից և սոցիալական դիրքից, դեպի մի համակարգ, որտեղ պետության իշխանությունը պետք է սահմանափակվի օրենքով, իսկ մարդու իրավունքները պետք է պաշտպանված լինեն անկախ նրա ծագումից։ Այս երկար գործընթացի հիմքում այսօր հատկապես կարևոր են մարդու իրավունքները, ժողովրդավարությունը, հավասարությունը և իրավունքի գերակայությունը։

Այս գաղափարները մեկ օրում չեն առաջացել։ Դրանց կարևոր նախադրյալներից էին Լուսավորության դարաշրջանի մտածողները, որոնք զարգացրին անհատի ազատության, օրենքի առաջ հավասարության, իշխանության սահմանափակման և ժողովրդի մասնակցության գաղափարները։ Հետագայում Ֆրանսիական հեղափոխությունը այդ գաղափարներից մի քանիսը վերածեց քաղաքական սկզբունքների, իսկ Նապոլեոնի ժամանակաշրջանի քաղաքացիական օրենսգիրքը դրանց մի մասը ամրագրեց իրավական համակարգում։ Այս առումով Նապոլեոնի բարեփոխումները կարելի է դիտարկել եվրոպական իրավական արդիականացման կարևոր փուլերից մեկը, բայց ոչ դրա վերջնական հիմքը։

Եվրոպական քաղաքակրթության ժամանակակից համակարգի ձևավորման վճռորոշ փուլը սկսվեց Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո։ Պատերազմի ավերածությունները և մարդու իրավունքների զանգվածային խախտումները ցույց տվեցին, որ միայն ազգային օրենքները բավարար չեն մարդու հիմնարար իրավունքների պաշտպանության համար։ 1950 թվականին ստորագրվեց Մարդու իրավունքների եվրոպական կոնվենցիան, որը ուժի մեջ մտավ 1953 թվականին։ Այն դարձավ պատմականորեն կարևոր փաստաթուղթ, քանի որ որոշակի իրավունքներ ոչ միայն հռչակեց, այլև ստեղծեց դրանց միջազգային իրավական պաշտպանության մեխանիզմ։ Եվրոպական դատարանի միջոցով անհատները կարողացան իրենց իրավունքների խախտումների վերաբերյալ դիմել միջազգային մակարդակի դատական համակարգի։

Այս փոփոխությունը եվրոպական քաղաքական մշակույթում հիմնարար նշանակություն ունեցավ։ Պետությունն այլևս չէր դիտարկվում որպես բացարձակ իշխանություն, որի գործողությունները հնարավոր չէ վիճարկել։ Ձևավորվեց այն գաղափարը, որ պետությունն ինքը նույնպես ենթակա է օրենքին։ Եվրոպայի խորհրդի ձևակերպմամբ՝ իրավունքի գերակայությունը ենթադրում է, որ բոլոր պետական մարմինները գործում են օրենքի շրջանակներում, քաղաքացիները հավասար են օրենքի առաջ, իսկ արդարադատությունը պետք է իրականացվի անկախ և անաչառ դատարանների միջոցով։

Այս սկզբունքը այսօր եվրոպական քաղաքական համակարգի առանցքային հիմքերից է։ Եվրոպական միության մասին պայմանագրի 2-րդ հոդվածը սահմանում է, որ ԵՄ-ն հիմնված է մարդու արժանապատվության, ազատության, ժողովրդավարության, հավասարության, իրավունքի գերակայության և մարդու իրավունքների հարգման արժեքների վրա։ Այս արժեքները ներառում են նաև ազգային փոքրամասնություններին պատկանող անձանց իրավունքների պաշտպանությունը։

Սակայն այստեղ կարևոր է հասկանալ, որ «եվրոպական բարեփոխումներ» ասելով միայն քաղաքական բարեփոխումներ չենք հասկանում։ Այս արժեքները ազդում են հասարակական կյանքի բազմաթիվ ոլորտների վրա։ Օրինակ՝ հավասարության սկզբունքը հիմք է հանդիսանում խտրականության դեմ պայքարի, կանանց և տղամարդկանց հավասար իրավունքների, փոքրամասնությունների պաշտպանության և սոցիալական ներառման քաղաքականությունների համար։ Եվրոպական միությունը հավասարությունը և խտրականության արգելքը դիտարկում է ոչ միայն որպես բարոյական սկզբունք, այլև որպես իրավական պարտավորություն։

Մյուս կարևոր հիմքը ժողովրդավարությունն է։ Ժամանակակից եվրոպական համակարգում քաղաքացին ոչ միայն օրենքների ենթարկվող անձ է, այլև քաղաքական գործընթացի մասնակից։ Ընտրությունները, ներկայացուցչական մարմինները, քաղաքական բազմակարծությունը, խոսքի և հավաքների ազատությունը հնարավորություն են տալիս հասարակությանը մասնակցել իշխանության ձևավորմանը և վերահսկել այն։ Եվրոպական միությունը իր պաշտոնական արժեքների շարքում ժողովրդավարությունը դիտարկում է որպես իր քաղաքական համակարգի հիմնարար սկզբունք։

Սակայն ժողովրդավարությունն ինքնին բավարար չէ, եթե իշխանությունը չի սահմանափակվում օրենքով։ Այդ պատճառով եվրոպական համակարգում առանձնահատուկ նշանակություն ունի իրավունքի գերակայությունը։ Դրա էությունը կարելի է պարզ ձևակերպել այսպես․ իշխանությունը չի կարող անել այն ամենը, ինչ ցանկանում է, նույնիսկ եթե այն ունի քաղաքական մեծամասնություն։ Պետական մարմինների գործողությունները պետք է հիմնված լինեն օրենքի վրա, դատարանները պետք է անկախ լինեն, իսկ քաղաքացին պետք է հնարավորություն ունենա պաշտպանելու իր իրավունքները։ Եվրոպական հանձնաժողովը իրավունքի գերակայության հիմնական բաղադրիչների շարքում առանձնացնում է օրինականությունը, իրավական որոշակիությունը, իշխանության կամայական կիրառման արգելքը, անկախ դատարանների միջոցով արդյունավետ դատական պաշտպանությունը, իշխանությունների տարանջատումը և օրենքի առաջ հավասարությունը։

Այս համակարգի մեկ այլ կարևոր բաղադրիչ է մարդու արժանապատվությունը։ Ժամանակակից եվրոպական մոտեցման համաձայն՝ մարդու իրավունքները պետության կողմից պարզապես «տրված արտոնություններ» չեն։ Դրանք դիտարկվում են որպես մարդու հիմնարար իրավունքներ, որոնք պետությունը պարտավոր է հարգել և պաշտպանել։ ԵՄ Հիմնարար իրավունքների խարտիան մարդու արժանապատվությունը, ազատությունը, հավասարությունը և համերաշխությունը ներառում է իր հիմնական արժեքների շարքում։ Խարտիան ընդունվել է 2000 թվականին և իրավաբանորեն պարտադիր է դարձել 2009 թվականին Լիսաբոնի պայմանագրի ուժի մեջ մտնելուց հետո։

Այս ամենը ցույց է տալիս, որ Նապոլեոնի ժամանակաշրջանից մինչև մեր օրերը տեղի է ունեցել շատ կարևոր փոփոխություն։ Նապոլեոնյան քաղաքացիական օրենսգիրքը մեծ նշանակություն ունեցավ օրենքի միասնականության, սեփականության պաշտպանության և օրենքի առաջ քաղաքացիական հավասարության տեսանկյունից։ Սակայն ժամանակակից եվրոպական համակարգը դրանից շատ ավելի լայն է։ Այժմ խոսքը ոչ միայն քաղաքացու և պետության հարաբերությունների կարգավորման, այլև մարդու հիմնարար իրավունքների, քաղաքական մասնակցության, անկախ դատարանների, փոքրամասնությունների պաշտպանության, սոցիալական իրավունքների և իշխանության նկատմամբ վերահսկողության մասին է։

Հետաքրքիր է նաև այն, որ այս համակարգը ձևավորվել է ոչ միայն մեկ երկրի ներսում կատարված բարեփոխումների, այլև եվրոպական համագործակցության միջոցով։ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո եվրոպական պետությունները աստիճանաբար ստեղծեցին այնպիսի կառույցներ, որոնց նպատակն էր ոչ միայն տնտեսական համագործակցությունը, այլև խաղաղության, ժողովրդավարության և մարդու իրավունքների պաշտպանությունը։ Այս գործընթացի արդյունքում ձևավորվեց Եվրոպական միությունը, որի պաշտոնական նպատակների թվում այսօր նշվում են խաղաղությունը, ազատությունը, անվտանգությունը, արդարությունը, սոցիալական առաջընթացը, մարդու իրավունքների պաշտպանությունը և օրենքի գերակայությունը։

Այսպիսով, եթե հարցնենք՝ «ո՞րն է եվրոպական քաղաքակրթության այսօրվա բարեփոխումների հիմքը», ամենակարճ պատասխանը կլինի՝ մարդու արժանապատվության և իրավունքների վրա հիմնված ժողովրդավարական պետությունը, որտեղ իշխանությունը սահմանափակված է օրենքով։ Սակայն այդ հիմքը պետք է հասկանալ որպես երկար պատմական զարգացման արդյունք։ Լուսավորությունը տվեց գաղափարական հիմքերը, Ֆրանսիական հեղափոխությունը դրանք դարձրեց քաղաքական պահանջներ, Նապոլեոնյան օրենսգիրքը որոշ սկզբունքներ վերածեց միասնական իրավական համակարգի, իսկ Երկրորդ համաշխարհային պատերազմից հետո Եվրոպան ստեղծեց մարդու իրավունքների և ժողովրդավարության միջազգային ու վերազգային պաշտպանության համակարգեր։

Այս գործընթացը դեռևս ավարտված չէ։ Եվրոպական միության պաշտոնական քաղաքականությունը այսօր շարունակում է կենտրոնանալ ժողովրդավարության, իրավունքի գերակայության և մարդու իրավունքների պաշտպանության վրա՝ դրանք դիտարկելով ոչ թե որպես մեկ անգամ ձեռք բերված արդյունք, այլ որպես սկզբունքներ, որոնք պետք է շարունակաբար պահպանվեն և զարգացվեն։

Ուստի եվրոպական քաղաքակրթության ժամանակակից բարեփոխումների գլխավոր գաղափարը կարելի է ամփոփել մեկ նախադասությամբ․ ուժեղ պետությունը պետք է լինի ոչ թե այն պետությունը, որն ունի անսահման իշխանություն, այլ այն պետությունը, որի իշխանությունը սահմանափակված է օրենքով և որի գլխավոր նպատակը մարդու արժանապատվության, ազատության և իրավունքների պաշտպանությունն է։

Ակնարկ Քաղաքականություն

Մեկնաբանություններ